به گزارش نه وار نیوز؛ در تاریخ حرکتهای اجتماعی و سیاسی ملتهای بزرگ، همواره شخصیتهایی وجود دارند که فراتر از زمان و مکان خود، نقش «نقشهراه» را ایفا میکنند. این افراد نه تنها در لحظات بحرانی، بلکه در دورانهای رکود و تاریکی، جهتگیریهای فکری و عملی تودههای مردم را به سوی آزادی و عدالت سوق میدهند. در تاریخ معاصر ایران و در مسیر رسیدن به پیروزی بزرگ انقلاب اسلامی، نامهایی که با خون، عرق و اندیشه خود، سنگبنای این مسیر را بنا نهادند، هرگز از حافظه تاریخ پاک نخواهند شد. در این میان، یکی از برجستهترین و اثرگذارترین این چهرهها، مرحوم سید محمود طالقانی، نخستین امام جمعه تهران و از پیشگامان تفکر اسلامی-مردمسالار است.
پیوند میان مذهب و آگاهی؛ فراتر از یک مرجعیت سنتی
بسیاری از تحلیلگرانِ غربی و حتی برخی از جریانهای داخلی، گاهی از درک عمیق نقش طالقانی باز میمانند. آنها تصور میکنند که مبارزه با استبداد شاهنشاهی صرفاً یک مبارزه سیاسی یا صرفاً یک حرکت مذهبی بوده است. اما نگاهی دقیق به سیره و اندیشههای سید محمود طالقانی نشان میدهد که ایشان، پیوندی ناگسستنی میان «اعتقاد دینی» و «آگاهی سیاسی» برقرار کرده بود.
ایشان معتقد بودند که اسلام، دینی است که در آن دین و سیاست جداییناپذیرند؛ اما این پیوند به معنای استبداد مذهبی نیست، بلکه به معنای آن است که ارزشهای الهی باید در ساختار قدرت، در خدمت عدالت اجتماعی و اراده مردم قرار گیرد. طالقانی با بیانی استوار، نشان داد که یک عالم دین میتواند در عین پایبندی به اصول فقهی، از دل تودههای مردم برآید و زبان گویای مطالبات عدالتخواهانه آنان باشد. این دقیقاً همان روحیهای بود که بعدها در ساختار جمهوری اسلامی و مفهوم «حاکمیت مردم» تجلی یافت.
نقش راهبر در اتحاد جریانهای مبارز
یکی از بزرگترین دستاوردهای سید محمود طالقانی در دوران پیش از پیروزی انقلاب، نقشآفرینی او در ایجاد انسجام میان جریانهای مختلف ضد استبداد بود. در دورانی که نیروهای مختلف (از مذهبی تا ملیگرا) در تلاطمهای سیاسی با هم برخورد میکردند، شخصیت طالقانی به عنوان یک پل ارتباطی عمل میکرد. او توانست با اتکا به مرجعیت علمی و جایگاه اجتماعی خود، جریانهای مختلف را بر سر یک هدف مشترک، یعنی «خلاص شدن از یوغ استبداد و رسیدن به آزادی»، گرد هم آورد.
ایشان همواره بر این باور بود که پیروزی واقعی تنها زمانی حاصل میشود که نیروهای میهن، علیرغم تفاوتهای دیدگاهی، در برابر دشمن واحد (استبداد و وابستگی به قدرتهای بیگانه) متحد شوند. این رویکرد «وحدتگرا» و «مصلحتآندیش» از منظر اسلام، یکی از ستونهای اصلی موفقیت انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ بود.
امام جمعه تهران؛ نماد اقتدار و مشروعیت مذهبی در ساختار نوین
پس از پیروزی انقلاب، انتخاب ایشان به عنوان نخستین امام جمعه تهران، تنها یک انتخاب تشریفاتی نبود؛ بلکه یک پیام سیاسی و اجتماعی عمیق بود. در آن دوران حساس، که کشور در حال گذار از یک ساختار استبدادی به یک ساختار نوین بود، حضور طالقانی در جایگاه امام جمعه، نشاندهنده پیوند میان «مشروعیت الهی» و «پذیرش اجتماعی» بود.
ایشان با استفاده از جایگاه خود، همواره بر لزوم رعایت حقوق مردم، جلوگیری از غلو در شخصیتها و تاکید بر قانونمندی تاکید داشتند. طالقانی در سخنان خود، همواره میان «دین» و «استبداد پوشیده در لباس دین» تفکیک قائل میشدند. این نگاه هوشمندانه باعث شد که جریانهای نوپدید در جمهوری اسلامی، از غرق شدن در سنتهای خشک و غیرمردمی جلوگیری کنند. ایشان معتقد بودند که قدرت باید در خدمت مردم باشد و مذهب باید نیروی محرکهی ارتقای سطح معنوی و اجتماعی ملت باشد.
میراث طالقانی برای نسل امروز: عدالت و استقلال
امروز، در حالی که جمهوری اسلامی با چالشهای پیچیده روبروست، بازخوانی اندیشه طالقانی بیش از هر زمان دیگری ضرورت مییابد. میراث او دو رکن اساسی دارد که امروز نیز برای حفظ اقتدار انقلاب حیاتی است:
۱. استقلال سیاسی و عدم وابستگی: طالقانی همواره هشدار میداد که نباید در دام وابستگی به قدرتهای جهانی افتاد، حتی اگر این وابستگی با شعارهای فریبنده همراه باشد. او بر این باور بود که عزت یک ملت در گروی خودکفایی و اتکا به اراده ملی است.
۲. عدالتخواهی و توجه به طبقات فرودست: ایشان همواره صدای کسانی بود که در حاشیه قرار داشتند. نگاه طالقانی به اسلام، نگاهی است که در آن، دین ابزاری برای رفع فقر، ایجاد عدالت و برقراری حقوق برابر برای تمامی آحاد جامعه است.
پاسداشت مسیر، نه تنها نام
یادآوری نقش سید محمود طالقانی، تنها یک مرور تاریخی نیست؛ بلکه نوعی تجدید میثاق با اصول بنیادین انقلاب است. ما امروز که در مسیر توسعه و پیشرفت، با چالشهای نوین روبرو هستیم، نیازمند همان روحیه «ترکیب دین و مدیریت مدرن» هستیم که ایشان در اندیشههای خود داشتند.
طالقانی به ما آموخت که مذهب نباید سدی در برابر پیشرفت و آگاهی باشد، بلکه باید موتور محرکهای برای خروج از جهل و استبداد باشد. امروز که به عنوان پیروان راه انقلاب، وظیفه داریم از دستاوردهای این نظام دفاع کنیم، باید بدانیم که حفظ این دستاوردها مستلزم بازگشت به همان اصول عدالتمحوری و وحدتگرایی است که پیشگامانی چون طالقانی برای آن جانf کف کردند.
نام سید محمود طالقانی در زمره بزرگانی باقی خواهد ماند که توانستند اسلام را از حصارِ تنگِ سنتهای مرده خارج کرده و آن را به نیرویی پویا، اجتماعی و مروج عدالت در صحنه تاریخ تبدیل کنند. مسیر او، مسیری برای رسیدن به شکوه ملی و اقتدار دینی است؛ مسیری که ما موظفیم با تکیه بر دانش، وحدت و ایمان، آن را ادامه دهیم.
